دانش فقهی و حقوقی  

تذکر؛ در پی موضوع تحقیق صنفی دوره دکتری فقه و حقوق قضائی، مقدمه کتاب «حقوق بیماران» تألیف؛ دکتر آندرولا الفتريو، ترجمه؛  مهدی تبريزی، جالب توجه شد و بنظرم آمد، اگر ویب سایتم کدام خواننده آشنا با مسایل حقوقی یا پزشکی داشته باشد. با ارائه این نوشته انجام وظیفه  شده باشد، لذا متن آن را تنها با تنظیم و ویراستاری جدید پیش کش نمودم.  

مباني و اصول علم اخلاق پزشكي به موازات علم پزشكي از ديرباز مورد توجه حكما بوده و انعكاس آن در سوگندنام هها و جاي جاي آثار كهن پزشكي مشهود است. در دوران پرافتخار تمدن اسلامي به اخلاق به طور عام ب هعنوان هدف اصلي بعثت پيامبر اكرم (ص) و در منابع ارزشمند طب دوران اسلامي به موضوع اخلاق پزشكي به عنوان يكي از مهمترين حوزه هاي اخلاق كاربردي توجه خاصي وجود داشته است. اين امر را مي توان در جاي جاي متون مناجاتنامه ها و سوگند نامه هاي اين دوران مشاهده نمود. در مروري سريع به متون فوق مهمترين جنبه هاي اخلاقي تعامل پزشك مسلمان با بيمار را مي توان در سر فصلهاي ذيل خلاصه نمود:

1)     لزوم توجه طبيب به ذات باري تعالي و استمداد از او در تمامي مقاطع تحصيل و طبابت.

2)     لازمه طبابت موفق آكندگي دروني طبيب از عشق به مخلوقات ذات باري تعالي و اعتقاد وي به نيازمندي او به توجه خاص خداوند درجهت انجام وظايف خويش به نحو احسن مي باشد.

3)     رسالت پزشكي تأمين آسايش و نيكي كه مخلوق خداوند است و براي طبيب حرص مال و جاه مهم ترين موانع تحقق اين رسالت مي باشد.

4)     وظيفه پزشك داشتن نگاهي يكسان به تمام بيماران بدون توجه به بدي و خوبي، فقر و غنا و حتي دوستي و دشمني است.

5)     پزشك بايد در تعامل با بيمار تنها منافع وي را مد نظر قرار دهد و علاقه پزشك به درمان بيمارانش بايد اهميتي بيش از دستمزد داشته باشد. حتي در ادعيه، پزشك با هدف تداوم خدمت به بيماران براي سلامتي خود دعا مي كند.

6)     پزشك هيچ گاه نبايد حتي با هدف پيشرفت اجتماعي دچار فريبكاري شود. از سوي ديگر وي بايد براي پيشرفت علمي و عملي خود شرايط نامطلوبي چون رفتارهاي به ظاهر نامناسب پيش كسوتان عالم پزشكي را نيز به جان و دل بخرد.

7)     خستگي ناپذيري از كسب علم و قانع نشدن به جايگاه علمي خود و به تعبيري عدم رضايت از خود از يك سو و راضي بودن به تقديرات الهي از جمله تعهدات پزشك است.

8)     از مهم ترين خصوصياتي كه پزشك بايد به آن مزين باشد، خوش زباني با بيمار و از آن همه مهمتر همراهي با بيمار و رسيدگي به احوال اوست.

9)     پزشك بايد هم جسم و هم پوشش خود را تميز نگه دارد (توجه به سلامت جسم و نظافت ظاهر).

10) پزشك بايد از اعتماد بيمارانش برخوردار باشد و هرگز به اين اعتماد خيانت نورزد.

از جمله منابعي كه از دوران گذشته در اختيار ما قرار گرفته است كتاب خلاصه الحكمه حكيم سيد محمد حسين عقيلي شيرازي مي باشد  در فصل اول اين كتاب فهرست جامعي از وظايف اخلاقي پزشك بيان شده است.به نظر مي رسد محورهاي اشاره شده در اين كتاب ظرافت، اهميت و جامعيت منحصر به فردي دارد. لذا پس از مروري كلي به اهم محور هاي اخلاقي تعامل پزشك مسلمان با بيمار (ذكر شده  در متون دوران اسلامي) به طور خلاصه) به اهم نكات مذكور در اين اثر ارزشمند اشارتي مي كنيم.

1.      توجه به قدرت لايزال الهي به عنوان شفا دهنده اصلي.

2.      احترام به استادان.

3.      تعامل مناسب با همكاران؛

ü      تنبه از خطاي همكار به جاي تقبيح وي.

ü      مشورت در صورت لزوم.

ü      عدم تحقير همكار به واسط ه اختلاف نظر.

ü      ارجاع به پزشك قبلي در صورت اشراف وي به بيماري.

ü      ارجاع به همكار در صورت ناتواني يا عدم اعتماد بيمار يا تمايل بيمار.

ü      پرهيز از ادعاي برتري نسبت به همكاران به واسط ه تعهد به درمان بيماري كه از همكاران پزشك نااميد شده است.

4.      ارتباط مناسب با بيمار.

ü      رعايت ادب و صبور بودن در تعامل با بيمار.

ü      رازداري.

ü      اتهام نزدن به بيماران قبلي در بيماري مسري در حضور بيمار.

ü      قبول اشتباه و عذرخواهي.

ü      پرهيز از نخوت.

ü      عدم تبعيض در درمان بيماران.

ü      عدم مطالبه اجر و مزد از بيمار.

ü      عدم دريافت از نيازمندان.

ü      اميد نابه جا ندادن.

ü      پاك چشمي.

5.      مطالعه و رفتار عالمانه در درمان و آموزش.

ü      جديت در مطالعه.

ü      درمان مبتني بر شواهد.

ü      عامل درماني نه علامت درماني.

ü      عدم تبعيض در آموزش پزشكي.

ü      عدم مطالبه مزد از دانشجويان.

6.      عدم تحميل هزينه و عوارض غير ضروري به بيمار.

ü      اول داروي مفرد بعد مركب.

ü      عدم تجويز داروهاي پرعارضه و پرخطر.

7.      خصوصيات فردي.

ü      مناعت طبع، قناعت، مهرباني و تعهد نسبت به بيمار و شاگرد.

ü      دوري از حرص، بخل و حسد، طمع، كبر.

ü      عدم پرگويي، شكم بارگي و نظر بازي و هوسبازي و دوري از شراب و كارهاي خلاف.

در دهه هاي اخيرمتناسب با پيشرفت خيره كننده علوم خصوصاً پزشكي و پيدايش روش هاي روزآمد درماني و پيشرفت فن آور يهاي علوم پزشكي، حوزه تعامل و مداخلات ممكن پزشكي وسعت زيادي پيدا كرده است و اين خود چال شهاي اخلاقي زيادي را در تعامل ميان پزشك و بيمار به همراه داشته است. از سوي ديگر رويكرد جهاني دفاع از حقوق بشر درده ههاي اخير توجه مجامع علمي جهاني به حقوق گرو ههاي اجتماعي خاص از جمله بيماران را به دنبال داشته است چرا كه بيماران به عنوان يكي از آسي بپذيرترين گرو ههای اجتماعي چه به لحاظ فيزيكي (جسمي) و چه به لحاظ رواني، اجتماعي و اقتصادي در معرض خطر قرار داشته و اين امر توجه خاص مجامع بين المللي را به مفهوم حقوق بيماركه در قالب انتشار ده ها بيانيه، منشور و ايين نامه تجلي پيدا مي كند را توجيه مي نمايد كه در اين اثر ارزشمند به مواردي از آن اشاره شده است.  در جمهوري اسلامي ايران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي در سال ١٣٨٠ منشور حقوق بيماران را تدوين و طي دستور العملي كليه مراكز درماني را ملزم به نصب اين منشور در محل مناسب و رعايت آن نمود.

بر اساس اين منشور:

1)     بيمار حق دارد در اسرع وقت درمان و مراقبت مطلوب، موثر و همراه با احترام كامل را بدون توجه به عوامل نژادي ،فرهنگي و مذهبي از گروه درمان انتظار داشته باشد.

2)     بيمار حق دارد محل بستري، نام پزشک، پرستار و ساير اعضاي گروه معالج را در صورت تمايل بداند.

3)     همچنين بيمار حق دارد در خصوص مراحل تشخيص، درمان و سير پيشرفت بيماري اطلاعات ضروري را شخصاً و يا در صورت تمايل از طريق يکي از بستگان از پزشک درخواست نمايد، به طوري که در فوريتهاي پزشکي، اين امر نبايد منجر به تأخير در درمان ويا تهديد جاني بيمار شود.

4)     بيمار حق دارد قبل از معاينات ويا اجراي درمان، اطلاعات ضروري و در خصوص عوارض احتمالي ويا کاربرد ساير روشها را در حد درک خود از پزشک معالج دريافت و در انتخاب شيوه نهايي درمان مشارکت کند.

5)      بيمار حق دارد در صورت تمايل شخصي و عدم تهديد سلامتي آحاد جامعه طبق موازين قانوني، رضايت شخصي خود را از خاتمه درمان اعلام ويا به ديگر مراکز درماني مراجعه کند.

6)     بيمار حق دارد جهت حفظ حريم شخصي خود از محرمانه ماندن محتواي پرونده پزشکي، نتايج معاينات و مشاوره هاي باليني جز در مواردي که بر اساس وظايف قانوني از گروه معالج استعلام صورت مي گيرد، اطمينان حاصل کند.

7)     بيمار حق دارد از رازداري پزشک و ديگر اعضاي اصلي تيم معالج برخوردار باشد، لذا حضور باليني افرادي که مستقيماً در روند درمان شرکت ندارند موکول به کسب اجازه از بيمار است.

8)     بيمار حق دارد از دسترسي به پزشک معالج و ديگر اعضاي اصلي گروه معالج در طول مدت بستري، انتفال و پس از ترخيص اطمينان حاصل کند.

9)     بيمار حق دارد با کسب اطلاع کامل از نوع فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي بيمارستان که بر روند سلامتي و درمان او مؤثرند، تمايل و رضايت شخصي خود به مشارکت در درمان، اعلام ويا در مراحل مختلف پژوهش از ادامه همکاري خودداري کند.

بيمار حق دارد در صورت ضرورت اعزام و ادامه درمان در ساير مراکز درماني قبلاً از مهارت گروه معالج، ميزان تعرفه ها و پوشش بيمه اي خدمات در مرکز درماني مقصد مطلع شود.

در عرص ه پژوه شهاي پزشكي اولين كميته ملي اخلاق در تحقيقات پزشكي در سال ١٣٧٧ به رياست وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي تشكيل شد و يك سال پس از آن كميت ههاي منطق هاي اخلاق در تحقيقات پزشكي در دانشگاه هاي علوم پزشكي و مراكز تحقيقاتي ايران آغاز به كار نمودند. هم زمان با بررسي اعلامي ههاي بي نالمللي موجود در حوزه اخلاق در پژوهش آيين نامه اجرايي اصول اخلاقي در پژوه شهاي پزشكي توسط گروه كاري مركب از صاحب نظران حوز ههاي مختلف علوم پزشكي، فقه، حقوق و اخلاق تدوين شد كه به كدهاي عمومي ٢٦ گانه اخلاق در پژوهش، شهرت يافت و مبناي قضاوت اخلاق كميت ههاي كشوري و منطقه اي قرار گرفت. با توجه به نيازهاي خاص حوز ههاي اختصاصي پژوهش به تدوين راهنماي اختصاصي مورد نياز در آن حوزه خاص در سال ١٣٨٥ به دنبال دو سال بررسي منابع موجود راهنماهاي اختصاصي ششگانه اخلاق در پژوهش تدوين شد و به دانشگاه ها ابلاغ شد. عناوين اين راهنماها عبارت است از:

Ø     راهنماي اخلاقي كارآزماي يهاي باليني.

Ø     راهنماي اخلاقي پژوهش بر گرو ههاي خاص.

Ø     راهنماي اخلاقي پژوهش بر گامت و جنين.

Ø     راهنماي اخلاقي پژوهش بر حيوانات.

Ø     راهنماي اخلاقي پژوه شهاي ژنتيك.

Ø     راهنماي اخلاقي پيوند عضو و بافت.

به نظر مي رسد با توجه به رويكرد تاريخي بزرگان طب در ايران كه به اختصار اشاره شد و اقبال جهاني به موضوع فوق و تأثير به سزاي رعايت حقوق بيمار در ارتقاي كيفي ارايه خدمات و از سوي ديگر عزم موجود در سياستگذاران نظام سلامت كشور در ارتقاي اخلاقي خدمات نظام سلامت كه خصوصاً در عرصه پژوهشهاي پزشكي به صورت شكل گيري كميته هاي اخلاق در پژوهش در دانشگاهها ومراكز تحقيقاتي و نيز تدوين آيين هاي متعدد اخلاقي متبلور است در آينده نزديك شاهد استقرار مؤثر نظام ارايه خدمات درماني مبتني بر رعايت حقوق بيمار باشيم.

به نقل از ؛ حقوق بيماران، دکتر آندرولا الفتريو، ترجمه؛  مهدی تبريزی، مؤسسه انتشارات نزهت، چاپ اول، پاييز ١٣٨٦.